Czeczenia

ISLAM NA OBSZARZE POSTRADZIECKIM

WSTĘP

Rozpad ZSRR 1991 r. zapoczątkował na obszarze byłego Imperium procesy transformacji politycznej, gospodarczej i społecznej. Procesy te są również udziałem około 70 milionów muzułmanów zamieszkujących ten obszar. Znaczna część z nich żyje na pograniczu geograficznym i kulturowym wielkiej światowej cywilizacji islamu, dla której w ostatnich dekadach XX wieku islam stał się ideową podstawą burzliwych i częstokroć niebezpiecznych procesów politycznych, społecznych i kulturowych mających ogromne znaczenie międzynarodowe - zwłaszcza na Bliskim i Środkowym Wschodzie, choć po 11 września 2001 r. również daleko poza obszarem, na którym dominują muzułmanie.

Obszar postradziecki przeżywa burzliwy proces odrodzenia islamskiego zbiegającego się z procesem transformacji. W tym miejscu rodzą się pytania o charakter przemian zachodzących w islamie i społecznościach muzułmańskich na obszarze postradzieckim oraz perspektyw, jakie przemiany te stwarzają dla poszczególnych obszarów b. ZSRR, w tym dla ich stabilności, zwłaszcza w odniesieniu do regionów Azji Centralnej i Kaukazu.

Prezentowany poniżej Raport jest pierwszym etapem realizowanego w OSW projektu badawczego mającego odpowiedzieć na te pytania. Głównym celem Raportu jest opis islamu w poszczególnych podmiotach Wspólnoty Niepodległych Państw i Federacji Rosyjskiej na tle sytuacji politycznej, społecznej i gospodarczej, która zdaniem autorów pozostaje w ścisłym związku z przemianami w islamie. Raport zawiera podstawowe informacje na temat historii, struktur organizacyjnych - formalnych i nieformalnych, zaplecza materialnego, wreszcie wstępną ocenę wpływu islamu na życie polityczne, społeczne i kulturalne na danym obszarze wraz z prognozami na przyszłość. Podstawą opracowania Raportu są badania terenowe (Kirgistan, Uzbekistan, Tadżykistan, Azerbejdżan), literatura przedmiotu i prasa, zwłaszcza z obszaru WNP, doniesienia agencyjne. Taki dobór źródeł nie pozwala jednak na pełny i równomierny opis tematu. Różny jest stopień ich szczegółowości i wiarygodności w odniesieniu do poszczególnych zagadnień - dotyczy to szczególnie danych statystycznych, częstokroć manipulowanych przez władze lub nieaktualnych. Należy również pamiętać, że islam jest trudnym wyzwaniem dla elit politycznych na całym niemal opisywanym obszarze, co prowadzi do jego wybiórczego i tendencyjnego opisu w literaturze i mediach zależnie od intencji mającego demonizować lub bagatelizować problem. Autorzy Raportu są świadomi tych ograniczeń i traktują Raport jako pierwszy, niezbędny krok w refleksji o islamie na obszarze postradzieckim.

Krzysztof Strachota

ISLAM NA KAUKAZIE

WPROWADZENIE

Region

Kaukaz leży na styku Europy i Azji, między Morzem Czarnym na zachodzie a Morzem Kaspijskim na wschodzie i między Niziną Donu na północy a Turcją i Iranem na południu. Główny grzbiet kaukaskich gór dzieli cały region na dwie części: północną i południową. Pierwsza (tzw. Kaukaz Północny), należy do Federacji Rosyjskiej. W jej skład wchodzi dziesięć jednostek administracyjnych - siedem republik (Adygeja, Karaczajo-Czerkiesja, Kabardyno-Bałkaria, Osetia Północna, Inguszetia, Czeczenia i Dagestan), dwa kraje (krasnodarski i stawropolski) i jeden obwód (rostowski). Na Kaukaz Południowy składają się trzy niepodległe od 1991 roku państwa: Armenia, Azerbejdżan i Gruzja. Obecny kształt polityczny regionu ma swój rodowód w czasach ZSRR - granice państwowe na Kaukazie Południowym oraz granice jednostek administracyjnych Kaukazu Północnego pozostały w większości niezmienione po rozpadzie ZSRR, z tą tylko różnicą, że republiki związkowe stały się niepodległymi państwami.

Kaukaz należy do najbardziej różnorodnych etnicznie i kulturowo zakątków świata. Kaukaz Północny zamieszkują ludy należące do trzech rodzin językowych - kaukaskiej, tureckiej i indoeuropejskiej (ludy irańskie i słowiańskie). Udział Rosjan wśród ludności republik waha się od 9,2% w Dagestanie do 67,9% w Adygei (w skali całego regionu odsetek Rosjan to dwadzieścia kilka procent). Na Kaukazie Południowym najbardziej jednolitym etnicznie państwem jest Armenia (ok. 95% jej mieszkańców stanowią Ormianie). W Azerbejdżanie zdecydowanie dominują Azerowie (ponad 80%). Z kolei w Gruzji jedynie dwie trzecie ludności stanowią Gruzini. Dominującą religią na Kaukazie Północnym jest islam - wyznaje go prawie trzy czwarte ludności. Na Kaukazie Południowym natomiast muzułmanami są tylko Azerowie i niektóre mniejszości. Gruzini i Ormianie są chrześcijanami. Podział narodowościowy pokrywa się z grubsza z podziałem religijnym: niemal wszystkie rdzenne ludy Kaukazu Północnego wyznają islam sunnicki, zaś Słowianie - prawosławie (wyjątkiem są tutaj jedynie Osetyjczycy, którzy w większości również wyznają prawosławie). Na Kaukazie Południowym Ormianie i Gruzini to wyznawcy chrześcijaństwa, a Azerowie - islamu szyickiego.

Schyłek i rozpad ZSRR spowodował eksplozję konfliktów etnicznych na Kaukazie. Fala ksenofobii i rozruchów na tle etnicznym kilkakrotnie przybrała postać konfliktów zbrojnych (Abchazja, Osetia Południowa, Górny (Górski) Karabach, Czeczenia i in.). Miały one bardzo gwałtowny przebieg i spowodowały ogromne fale migracji w całym regionie. Do dziś napięcia etniczne nie tylko nie wygasły, ale wręcz utrwaliły się. Powstało kilka "parapaństw" - de facto niepodległych, ale nie uznawanych przez wspólnotę międzynarodową (Abchazja, Osetia Południowa, Górny Karabach), co jedynie "zamroziło" status quo, nie niwelując przyczyn, które doprowadziły do wybuchu tych konfliktów. Najbardziej tragicznym przykładem kaukaskich konfliktów etnicznych pozostaje Czeczenia, gdzie wciąż trwają działania zbrojne, a sytuacja rdzennej ludności stale się pogarsza.

U podłoża kaukaskich konfliktów legła swoista próżnia ideologiczna powstała po upadku ZSRR, co w połączeniu z narastającym kryzysem gospodarczym i społecznym doprowadziło do wszechogarniającego odrodzenia narodowego wśród ludności regionu. Już w drugiej połowie lat osiemdziesiątych, na fali pierestrojki, zaczęły powstawać na Kaukazie rozmaite organizacje niepaństwowe, stawiające sobie za cel rozwój kultury i języka poszczególnych etnosów. W autonomiach Kaukazu Północnego były to "kongresy narodowe", "konfederacje", i "asocjacje", natomiast w republikach Kaukazu Południowego - "fronty narodowe". Stowarzyszenia te szybko skupiły się na walce o niepodległość.

Równolegle z odrodzeniem narodowym postępowało odrodzenie religijne. Jednym z ważnych katalizatorów wzrostu religijności stała się panująca na Kaukazie nędza. Północnokaukaskie republiki należą do najbiedniejszych podmiotów Federacji Rosyjskiej, panuje w nich ogromne bezrobocie, a poszczególne budżety opierają się w większej części na dotacjach z federalnego centrum. Islam, który odradzał się szczególnie żywiołowo, w niedługim czasie uzyskał znaczący wpływ na życie polityczne i społeczne Kaukazu Północno-Wschodniego (Dagestan, Czeczenia, Inguszetia). Było to związane ze stosunkowo małym zrusyfikowaniem tamtejszych ludów, silniejszym niż gdzie indziej powiązaniem islamu z ideami narodowymi oraz ciągłością tradycji religijnej (w związku z czym na tym obszarze bardziej niż o "odrodzeniu" można było mówić o "wyjściu islamu z podziemia"). Czeczenia za rządów Asłana Maschadowa (1996-1999, okres między pierwszą a drugą wojną czeczeńską) ewoluowała w stronę państwa islamskiego, które oficjalnie ogłoszono w 1998 r. Zakazano wtedy m.in. produkcji i sprzedaży alkoholu. Elementy szariatu takie jak wielożeństwo usiłował wprowadzić u siebie Rusłan Auszew, prezydent Inguszetii w latach 1991-2001.

Do islamu nie odwoływały się natomiast ruchy narodowe republik Kaukazu Północno-Zachodniego (Adygeja, Karaczajo-Czerkiesja, Kabardyno-Bałkaria). Religia była tam słabiej zakorzeniona, znacznie silniejszą pozycję miała też miejscowa nomenklatura, która zdołała utrzymać się u władzy. Kierownictwo tych republik traktowało islam jako lokalną specyfikę - na równi z górskim folklorem - chociaż demonstrowało swoją religijność, m.in. poprzez udział w hadżdżu.

W Azerbejdżanie odrodzenie religijne przebiegało w sposób podobny do odrodzenia prawosławia w Rosji. Duże zlaicyzowanie społeczeństwa, tradycje świeckiej republiki z lat 1918-1920, wreszcie bliskie związki z pokrewną etnicznie Turcją i złe stosunki z szyickim Iranem spowodowały, że islam nie stał się tam powszechnie uznawanym składnikiem narodowej tożsamości. Haseł islamskich używał co prawda pierwszy niepodległościowy rząd Abulfaza Elczibeja (1992-1993), jednak dużo bardziej nośne okazały się idee nacjonalistyczne i pantureckie.

Religijnego podłoża nie miał żaden z kaukaskich konfliktów. Głównymi przyczynami obu wojen czeczeńskich (1994-1996 i 1999 do dziś), wojny ingusko-osetyjskiej (1992) oraz wojny w Górnym Karabachu (1992-1994), jak również ciągnących się od dekady sporów między tytularnymi nacjami Karaczajo-Czerkiesji i Kabardyno-Bałkarii były pretensje terytorialne i tendencje separatystyczne (odśrodkowe) o podłożu etnicznym. Islam był za to dość często wykorzystywany w tych konfliktach w sposób instrumentalny. Najlepiej widać to na przykładzie Czeczenii - Moskwa usprawiedliwiała obie swoje interwencje, oskarżając Czeczenów m.in. o islamski radykalizm, z kolei Czeczeni, postępując zgodnie z socjologiczną zasadą naznaczenia, zaczęli zachowywać się tak jak od nich oczekiwano, tzn. uczęszczać do meczetów i posługiwać się islamską retoryką.

Islam

Islam na Kaukazie jest niezmiernie zróżnicowany. Można tu mówić o zarysowanym podziale regionu na trzy podregiony: część zachodnią Kaukazu Północnego (Kaukaz Północno-Zachodni), część wschodnią Kaukazu Północnego (Kaukaz Północno-Wschodni) oraz Kaukaz Południowy, obejmujący terytorium Azerbejdżanu. Muzułmańskie ludy Kaukazu Północnego wyznają islam sunnicki. Na zachodzie regionu (w Adygei, Karaczajo-Czerkiesji, Kabardyno-Bałkarii, a także wśród muzułmanów-Osetyjczyków) zdecydowanie dominuje szkoła hanaficka, na wschodzie zaś (Inguszetia, Czeczenia, Dagestan) - obok hanafickiej występuje także szkoła szaficka. Azerowie natomiast tradycyjnie są szyitami. Różna jest religijność narodów regionu. Kaukaz Północno-Zachodni jest zdecydowanie bardziej zlaicyzowany niż Północno-Wschodni. Islam przyjął tam "łagodne", "pokojowe" formy. Część wschodnia natomiast charakteryzuje się dużo większą religijnością i znacznym wpływem islamu na instytucje polityczne oraz życie społeczne i kulturalne. Widocznym znakiem dychotomii jest choćby liczba meczetów: około 1500 w Dagestanie i po około 100 w Karaczajo-Czerkiesji i Kabardyno-Bałkarii. Główna różnica pomiędzy obiema częściami Kaukazu Północnego polega jednak na podejściu do praktyk religijnych. Na zachodzie są one sprawą czysto indywidualną, osobistą; za religijną obojętność i nieuczestniczenie w modłach nikogo nie spotyka ostracyzm. Z kolei na wschodzie wierni odczuwają potrzebę manifestowania swojej religijności, stąd tłumy, które zbierają się w piątki w meczetach Inguszetii czy - w mniejszym stopniu - Dagestanu oraz masowe posyłanie dzieci do szkółek religijnych. Przy wszystkich tych różnicach istnieją ważne wspólne cechy północnokaukaskiej religijności. Są to:

deklarowana wysoka religijność - jako osoby wierzące deklaruje się od 75% (Kabardyjczycy) do 95% (Ingusze) autochtonów;
obecność w religijnej praktyce elementów preislamskich, chrześcijańskich i pogańskich, utożsamianych jednak przez wiernych z islamem (kult świętych, czytanie Koranu na grobach zmarłych);
swojego rodzaju podwójna identyfikacja - mieszkańcy Kaukazu uważają się z jednej strony za muzułmanów, z drugiej za górali (na Kaukazie Północno-Zachodnim najważniejsza jest identyfikacja narodowa, z kolei na Kaukazie Północno-Wschodnim religijność jest często utożsamiana z patriotyzmem), co czasami stoi w sprzeczności, np. prawo zwyczajowe bardzo różni się od prawa koranicznego; przez deklarację "My, muzułmanie", mieszkaniec Kaukazu chce wyrazić nie tylko swoją wiarę i solidarność ze współwyznawcami, ale też podkreślić swoją i swoich współplemieńców odmienność, także narodową, od Rosji czy chrześcijańskiej Gruzji

W Azerbejdżanie islam ma charakter prywatny. Religijność manifestowana jest głównie przy okazji ważnych wydarzeń rodzinnych. Na ślubach czy pogrzebach prawie zawsze obecny jest duchowny, powszechne jest też obrzezanie chłopców. Na co dzień meczety świecą jednak pustkami.

W islamie regionu Kaukazu można wyodrębnić trzy nurty:

islam oficjalny - występuje w zasadzie w całym regionie. Większość religijnych wspólnot podporządkowana jest poszczególnym Duchownym Zarządom Muzułmanów (DZM). Istnieją DZM-y Adygei, Kraju Krasnodarskiego, Karaczajo-Czerkiesji, Kraju Stawropolskiego, Kabardyno-Bałkarii, Osetii Północnej, Inguszetii oraz Dagestanu. W Azerbejdżanie najwyższą władzą religijną jest Zarząd Muzułmanów Kaukazu (sprawujący wbrew nazwie jurysdykcję jedynie nad wiernymi z Azerbejdżanu oraz Gruzji - gdzie występują skupiska szyickich Azerów i sunnickich Adżarów). W fazie reorganizacji znajduje się DZM Czeczenii (w okresie 1996-1999, gdy Czeczenia istniała jako de facto niepodległe państwo, działała DZM Czeczeńskiej Republiki Iczkerii). DZM-y organizują wyjazdy na hadżdż, dystrybuują też większą część przychodzącej z zagranicy pomocy materialnej, kontrolują zdecydowaną większość meczetów (jest ich około 5 tysięcy) oraz uczelni i szkół religijnych.
islam propagowany przez bractwa sufickie - rozpowszechniony jest zwłaszcza w Inguszetii, Czeczenii oraz, w mniejszym stopniu, w Dagestanie, gdzie działają bractwa sufickie, tarikaty. Największą rolę odgrywają bractwa naqszbandija i kadirija, mniejszą - szazilija. Skupione wokół lokalnych przywódców duchowych bractwa te są w tej części Kaukazu tradycyjną formą islamskiej religijności. Członkowie tarikatów wspierają się nawzajem w potrzebie, tworząc w istocie niewielkie, niezależne i w dużym stopniu samowystarczalne społeczności. Jednym z głównych przejawów ich aktywności są pielgrzymki do grobów historycznych przywódców bractw - szejchów (np. Uzun-Hadżiego, który na początku lat dwudziestych XX wieku usiłował założyć na Kaukazie imamat).
islam wahhabicki - stojący w opozycji do oficjalnych islamskich struktur i tradycyjnych na Kaukazie Północno-Wschodnim bractw sufickich. Islamscy radykałowie, zwani wahhabitami, pojawili się w regionie w połowie lat dziewięćdziesiątych. Złe warunki życia i brak perspektyw stały się jednym z ważniejszych powodów ich popularności. Zwolenników zdobyli głównie w Dagestanie (do dziś pod ich wpływem pozostaje około 7% ludności republiki) i w Czeczenii, niewielkie grupy pojawiły się w innych republikach. Głoszą oni ideę powrotu do "czystego" islamu, pozbawionego lokalnych naleciałości (m.in. kultu świętych), które uznają za herezję. Dysponują poważną bazą materialną. Za ich głównych sponsorów powszechnie uważa się kraje arabskie, bez wątpienia jednak powiązani byli i są z Federalną Służbą Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej, która wielokrotnie wykorzystywała ich i prowokowała do destabilizacji sytuacji w regionie (zwłaszcza w Czeczenii). Poważnym ciosem dla wahhabitów stała się druga wojna czeczeńska, skutkująca rozbiciem ich tradycyjnych struktur, a także likwidacja ich najsilniejszego skupiska we wsi Karamachi w Dagestanie. Pretekstem do rosyjskiej interwencji stała się akcja czeczeńskich komendantów polowych - Szamila Basajewa i emira Al-Chattaba, którzy wtargnęli ze swoimi bojownikami do Dagestanu i ogłosili utworzenie kaukaskiego kalifatu. Krwawa i okrutna operacja rosyjska "zdyscyplinowała" także pozostałe kaukaskie republiki, które zaczęły obawiać się, że podzielą los sąsiadów. W ramach rozpoczętego przez prezydenta Władimira Putina procesu konsolidacji państwa i ujednolicania prawa usunięto z lokalnego ustawodawstwa akty niezgodne z rosyjską konstytucją, m.in. zawierające elementy szariackie dekrety prezydenta Inguszetii, Rusłana Auszewa. Obecnie wahhabici kontrolują w Dagestanie kilkanaście meczetów i madras.

Wpływ islamu na życie polityczne w regionie Kaukazu jest ogromnie zróżnicowany. Islam odgrywa największą rolę w życiu politycznym Dagestanu. W Dagestanie apogeum rozwoju organizacji narodowych, powiązanych z ośrodkami religijnymi (ambicją każdego etnosu było utworzenie własnego muftiatu), przypadło na połowę lat dziewięćdziesiątych. Wtedy też ukształtował się obecny ustrój - kolektywnym "prezydentem" została Rada Państwa, w której znaleźli się przedstawiciele czternastu głównych nacji. Większość wspólnot religijnych podporządkowała się głównemu republikańskiemu muftiatowi - Duchownemu Zarządowi Muzułmanów Dagestanu. Wraz z pojawieniem się wahhabitów rola islamu w życiu politycznym Dagestanu zaczęła jeszcze bardziej rosnąć, wielokrotnie wzywali oni do utworzenia kalifatu. Po rozprawieniu się z wahhabitami latem 1999 r. miejscowe władze, aby nie tworzyć wrażenia walki z religią, wsparły republikański DZM, który w krótkim czasie przekształcił się w potężną, wpływową instytucję. Na wielki autorytet wyrósł szejk Said Afandi, pod którego wpływem ma znajdować się kilku lokalnych ministrów i trzecia część parlamentarzystów.

W Czeczenii szefem prorosyjskiej administracji jest były mufti, Ahmed-hadżi Kadyrow. Jak się wydaje, mianując Kadyrowa Kreml chciał zademonstrować szacunek do lokalnych stosunków, choć sam były mufti nie cieszy się w społeczeństwie większym autorytetem.

W pozostałych republikach zainstalowały się świeckie reżimy, które traktują islam tylko instrumentalnie (np. zapraszając duchownych na ważne uroczystości, co ma tworzyć pozory ich udziału w życiu politycznym i społecznym). Dotyczy to także Inguszetii, którą od wiosny 2002 r. kieruje polityk prokremlowski, Murat Ziazikow. W Azerbejdżanie religia jest ściśle oddzielona od państwa. Do islamu nie odwołuje się żadna z dużych, poważnych partii opozycyjnych, które chętnie podkreślają swoją "europejskość". To samo dotyczy także partii Musawat, której pełna nazwa brzmi: Demokratyczna Partia Islamska.

Ataki terrorystyczne na USA z 11 września 2001 r. oraz wzięcie zakładników przez czeczeńskich bojowników w teatrze na Dubrowce w Moskwie w październiku 2002 r. umocniły propagandowo rosyjską interwencję w Czeczenii. Kreml, który od początku uzasadniał interwencję fundamentalistycznym zagrożeniem, mógł teraz ogłosić, że wojna ta jest częścią międzynarodowej operacji antyterrorystycznej. W podobny sposób, choć oczywiście na mniejszą skalę, zachowali się liderzy poszczególnych kaukaskich republik, przypinając swoim przeciwnikom łatkę religijnych ekstremistów. Metoda dyskredytowania opozycji w ten sposób nie przerodziła się jednak w walkę z samą religią, a jedynie osłabiła jej instytucjonalną bazę. W najmniejszym stopniu dotknęło to Dagestan, gdzie oficjalne struktury (Duchowny Zarząd) wręcz wzmocniły się. W Azerbejdżanie atmosferę po 11 września 2001 r. władze wykorzystały do przeprowadzenia kilku pokazowych procesów zatrzymanych w Baku członków islamskiej organizacji fundamentalistycznej Hizb ut-Tahrir (działającej głównie w Azji Centralnej).

Nie sposób pokusić się o jednolitą prognozę przyszłej roli islamu na Kaukazie Północnym, gdyż poszczególne jego części znajdują się w różnych punktach wyjściowych. Można jednak wyróżnić pewne zależności i prawidłowości. I tak:

wydaje się, że na Kaukazie Północnym nie ma dla islamu ideologicznej alternatywy. Po upadku komunizmu i po rozkwicie na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych wszystkich idei narodowych widać wyraźnie, że jedynie islam jest w stanie wypełnić ideologiczną próżnię;
mimo nieuchronności zwiększania się wpływu islamu na życie społeczne, polityczne i kulturalne na Kaukazie Północnym, nie jest w żadnym stopniu przesądzone, jaki to będzie islam - "pokojowy" czy "wojujący", "tradycyjny" czy "z importu". Nie jest także wykluczone, że zachód i wschód regionu (Kaukaz Północno-Zachodni i Kaukaz Północno-Wschodni) pójdą innymi drogami;
w najbliższych latach nie należy oczekiwać konfliktów o podłożu religijnym, choć może dochodzić do lokalnych sporów. W każdym jednak przypadku (np. prawdopodobnych tarć między tytularną ludnością Adygei a Rosjanami, którzy w tej republice stanowią większość) większe znaczenie będzie miał czynnik etniczny, co nie wyklucza wykorzystywania islamu w sposób instrumentalny;
w dalszej perspektywie może wzrastać znaczenie radykałów, czemu sprzyjać będzie niewątpliwie konsekwentne pogarszanie się warunków życia oraz pojawienie się dużej liczby młodych ludzi - absolwentów zagranicznych uczelni religijnych (młodzież z całego Kaukazu studiuje w Egipcie, Turcji, Jordanii, Syrii, Arabii Saudyjskiej, Pakistanie, a nawet w Malezji). Na razie wykluczona jest jednak możliwość przekształcenia którejkolwiek z republik w państwo islamskie.

W Azerbejdżanie może dochodzić do wystąpień pod hasłami religijnymi, będę one miały jednak charakter raczej lokalny. Katalizatorem tych wystąpień może stać się zwłaszcza trudna sytuacja ekonomiczna. Kraj będzie penetrowany przez wysłanników radykalnych organizacji islamskich w rodzaju Hizb ut-Tahrir, którzy z jednej strony będą chcieli stworzyć na miejscu przyczółki, a z drugiej - wykorzystywać Azerbejdżan jako teren tranzytu po drodze na Kaukaz Północny. Niebezpieczeństwo takie dostrzega prezydent Gejdar Alijew - 23 lipca 2002 r. przyjął szefa tureckiego Departamentu Spraw Religijnych, Mehmeta Nuriego Yilmaza, z którym omówił wspólne projekty walki z ekstremizmem.

Wojciech Górecki
Współpraca Wojciech Bartuzi

ISLAM W CZECZENII

Podstawowe informacje o republice

Czeczenia. Formalnie, pod nazwą "Republika Czeczeńska", podmiot Federacji Rosyjskiej; faktycznie Czeczenia jako jedyny podmiot FR nie podpisała układu federacyjnego z 31 marca 1992 r. Do wybuchu tzw. drugiej wojny czeczeńskiej w 1999 r. kraj de facto był suwerenny, choć nie został uznany przez inne państwa z wyjątkiem talibańskiego rządu Afganistanu. W chwili obecnej FR odzyskała jurysdykcję nad Czeczenią.

Powierzchnia: 16 tys. km2. Po decyzji Inguszetii o opuszczeniu Czeczeno-Inguskiej ASRR w 1992 roku do dziś nie przeprowadzono delimitacji granicy czeczeńsko-inguskiej. Na wschodzie Czeczenia graniczy z Dagestanem, na zachodzie z Inguszetią, na północy z Krajem Stawropolskim, na południu, wzdłuż masywu kaukaskiego, z Gruzją. Ponad 35% kraju zajmuje środkowa część południowych stoków Wielkiego Kaukazu i jego przedgórza oraz pasmo Gór Sunżeńskich i Gór Terskich. Najbardziej żyzne ziemie znajdują się na Nizinie Czeczeńskiej, którą od północy ogranicza rzeka Terek.

Ludność: Przed wybuchem pierwszej wojny czeczeńskiej w 1994 r. republika liczyła 1,5 mln mieszkańców. Czeczeni - 60%, Rosjanie - 20%, Ingusze - 5%. Według szacunkowych danych z 1995 r. liczba Czeczenów zmalała o około 150 tys. (z tego ponad 60 tys. wyemigrowało). Teren republiki opuściło też ponad 180 tys. Rosjan (część w wyniku nacjonalistycznej polityki prezydenta Dżochara Dudajewa, część na skutek toczącej się wojny).
W wyniku drugiej wojny czeczeńskiej obszar kraju opuściło kilkaset tysięcy ludzi. Większość z nich przebywała w obozach uchodźców w Inguszetii (ok. 250 tys.).
W republice jest około 300 wsi (aułów) i cztery miasta. Stolica, Grozny, przed pierwszą wojną czeczeńską liczyła 400 tys. mieszkańców, w 1996 roku - ok. 200 tys., obecnie przebywa w niej ok. 80 tys. ludzi. Czeczenia podzielona jest na 17 rejonów.
   Liczba ludności jest bardzo trudna do oszacowania, co najmniej 170 tys. nadal przebywa w obozach uchodźców w Inguszetii.
    Przed wojną większość mieszkańców republiki żyła we wsiach - 73%. W przytłaczającej większości byli to Czeczeni. Rosjanie skupieni byli głównie w Groznym (ponad połowa populacji miasta) i Gudermesie. Przy czym tempo wzrostu zaludnienia miast było najniższe w byłym ZSRR (w 1970 r. w aułach mieszkało 79%). Tylko 1% Czeczenów uważał rosyjski za swój pierwszy język.       Od 1979 r. do 1989 r. ilość Czeczenów wzrosła o 20,1% i był to jeden z wyższych przyrostów ludności w ZSRR.
     Struktura wyznaniowa: muzułmanie sunnici - do 90%, brak danych dotyczących liczebności wiernych Kościoła prawosławnego.

Gospodarka republiki: Żadne kluczowe zakłady nie zostały odbudowane. Straty oblicza się na 20 mld dolarów (w obu wojnach). Większość obecnej quasi-gospodarki Czeczenii opiera się na przemycie (w tym także narkotyków) i handlu w szarej strefie ze współudziałem żołnierzy rosyjskiej armii. Brak danych na temat bezrobocia, PKB, średniego wynagrodzenia. Islam w Czeczenii (informacje podstawowe)

Liczba meczetów: około 400 - powstały we wszystkich miastach i aułach. W Groznym działają obecnie 3. W okresie od 1979 do 1991 r. istniało na obszarze Czeczeno-Inguszetii 200 meczetów, z czego tylko 5 było oficjalnie zarejestrowanych.

Identyfikacja religijna: około 97% Czeczenów uważa się za muzułmanów i jest to najwyższy wskaźnik religijnej identyfikacji na Kaukazie. Przy czym - jeśli chodzi o samoidentyfikację w ramach samego islamu - 43% Czeczenów stwierdza, iż są po prostu muzułmanami, ale większość (52%) podkreśla, iż jest muzułmanami sunnitami.

Miejsca kultu religijnego: Najważniejszym miejscem pielgrzymek jest grób matki szejka Kunta-hadżi w pobliżu wioski Guni (okolice Wiedieno). Innym ważnym świętym miejscem dla Czeczenów jest mauzoleum szejka Ummar-Ahada pod Senżen-Jurtem (rejon szaliński). Zostało ono wybudowane w 1959 r. po powrocie z deportacji całego narodu. Z kolei pod wioską Sajasan (rejon nożaj-jurtowski) jest mauzoleum Taszu-hadżiego.

Organizacyjne struktury islamskie: Nominalnie najwyższą władzą duchowną jest muftiat republiki. Po Ahmedzie Kadyrowie muftim Czeczenii został Ahmed Szamajew z Szatoj. Funkcjonuje też Rada Religijna Czeczenii.

Największe bractwa sufickie: Kuntahadżijewcy (najliczniejsze, inaczej zwane Zikristami), Czimirzojewcy, Taszuhadżijewcy, Deniarsanowcy, Wishadżincy. Łącznie około 13 bractw. Partie islamskie: Porządek Islamski Mowładi Udugowa (był wicepremierem w rządzie Maschadowa), Społeczno-Polityczny Ruch Iczkeria.

Szkolnictwo: największe szkoły koraniczne powstały w Groznym i Szali po dojściu do władzy Dżochara Dudajewa.

Charakterystyka obszaru Wskutek dwóch tzw. wojen czeczeńskich (1994-1996 i 1999-) republika została niemal zupełnie zniszczona. Nie działa żaden większy zakład przemysłowy, wiele miejscowości, w tym stolica zostało niemal zupełnie zrujnowanych. Czeczenię opuściła również większość mieszkańców. Podstawą utrzymania jest drobny handel, przemyt, nielegalne wydobywanie i przetwarzanie ropy naftowej. Na masową skalę występuje narkomania wśród młodzieży. Szczególnie w okresie "międzywojnia", kiedy republika pozostawała de facto niepodległa, rozkwitała tam wszelkiego rodzaju przestępczość. Czeczenia stanowiła również przystań dla wielu przedstawicieli islamskich ugrupowań radykalnych. Obecnie, chociaż wskutek drugiej wojny czeczeńskiej większość kraju znalazła się ponownie pod jurysdykcją federalną, wciąż działają niewielkie oddziały bojowników prowadzące walkę partyzancką i działania sabotażowe.

Prorosyjski szef administracji republiki, Ahmed Kadyrow, przygotował projekt nowej konstytucji Czeczenii, w myśl której byłaby ona podmiotem FR. Projekt ma być przedmiotem referendum. Równocześnie z oficjalnymi wciąż funkcjonują czeczeńskie władze podziemne z prezydentem Asłanem Maschadowem na czele. Działa także podziemny rząd, parlament i siły zbrojne. Jednak faktyczną władzę sprawują oddziały armii rosyjskiej.

Islam w Czeczenii

(rys historyczny)
Od X do XIII w. wśród Czeczenów intensywną działalność misyjną prowadzili chrześcijańscy duchowni z Gruzji. Potem wpływ ten osłabł. Nie ma pełnej jasności, kiedy Czeczeni i Ingusze przeszli na islam. Według jednych uczonych nastąpiło to w XV w., według innych dopiero w XVIII w. Najprawdopodobniej w pierwszej kolejności, na początku XVII w., wpływom nowej religii uległy tejpy (rody) osiadłe w dolinach rzek Sunży i Sułak pod wpływem misyjnej działalności kumyckich i kabardyńskich mułłów sunnickich. Islam stał się jednak religią większości Czeczenów dopiero pod koniec XVIII w. Szejch Mansur, związany z sufickim bractwem naqszbandija i pierwszy w Czeczenii imam tego bractwa (uznawany przez Wajnachów za świętego), jako pierwszy w latach 1785-1791, podejmując walkę z carską Rosją oparł się na islamie jako elemencie, który miał połączyć górskie narody w jedno państwo i pozwolić przeciwstawić się rosyjskiej kolonizacji. To od tego czasu Rosjanie zaczęli postrzegać szerzenie się islamu na Kaukazie jako zagrożenie dla ich panowania w tym regionie. Znaczące utrwalenie islamu w Czeczenii było jednak dopiero wynikiem I wojny kaukaskiej. Imam bractwa naqszbandija Szamil, przywódca górskich narodów Kaukazu, idąc śladem Mansura, wykorzystał islam, by zintegrować powołane przez niego wojenno-teokratyczne państwo Degistę. Jego podstawy oparł na prawie szariatu, jednak Czeczeni nadal w codziennej praktyce odwoływali się do adatu. To w tym okresie historii Czeczenii powstała większość sufickich wirdów (bractw). Po przegranej wojnie z Rosją w 1856 r. swe wpływy bardzo rozprzestrzeniło sufickie bractwo założone przez Kunta-hadżi, który uchodzi za jednego z 356 muzułmańskich świętych. Z tego wirdu wywodzą się Czinmirzojewcy, nazwani tak od Czin-mirzy z aułu Majrut. W młodości był on muridem Kunta-hadżi. Z kolei w latach czterdziestych XIX w. rozwinął się kult Taszu-hadżi, który zginął w walce z Rosjanami. Jego grób w wiosce Sajasan stał się miejscem kultu. Od miejsca, gdzie mieści się jego mauzoleum, pochodzi nazwa tego bractwa. Taszu-hadżi, z pochodzenia Kumyk z Dagestanu, był jednym z najbliższych współpracowników Szamila.

W XX w. powstały jeszcze dwa wirdy - w latach dwudziestych XX w. narodziło się bractwo założone przez Deni-Arsanowa, na czele którego stanął jego syn, Baudin. Według tradycji Deni miał już w 1905 r. przepowiedzieć przesiedlenie Czeczenów. Baudin umarł po powrocie do ojczyzny z wygnania

Ostatnim z istniejących współcześnie w Czeczenii wirdów są Wishadżincy, bractwo powstałe po zsyłce Czeczenów do Kazachstanu. Założył go Wis-hadżi Zagijew. W bractwie tym kobiety uczestniczą na równych prawach z mężczyznami w zikrze (religijnym rytuale wspólnej modlitwy, którego kulminacją jest ekstatyczny taniec po okręgu). Był to wynik dostosowania zasad bractwa do sytuacji, w jakiej znalazł się naród zesłany do Kazachstanu, gdzie w wyniku deportacji i śmierci czwartej części narodu, w tym głównie mężczyzn, szczególna rola w podtrzymaniu jego istnienia przypadła kobietom.

Władze sowieckie bez większych efektów próbowały wyeliminować religię z życia Czeczenów. W 1929 r. było 700 stałych meczetów i ponad 2 tys. okresowych, działało też ponad 180 madras, w których uczyło się około 2 tys. ludzi. Po ich zamknięciu powstała rozbudowana struktura podziemnego kościoła z madrasami i meczetami. Warunki społeczne i gospodarcze

Czeczeno-Inguszetia należała do najbiedniejszych obszarów Związku Radzieckiego - bezrobocie wśród muzułmańskiej ludności dochodziło do 70%. Stąd tysiące mężczyzn, w poszukiwaniu sezonowego zajęcia, wyruszało wczesną wiosną i latem do innych republik. Istniał też silnie utrwalony podział na mieszkańców górskich rejonów Czeczenii i tych, którzy zamieszkiwali niziny. Obie wojny utrwaliły tę linię podziału. Po zakończeniu pierwszej wojny czeczeńskiej często dochodziło do wyrzucania Rosjan z ich mieszkań (w czasach ZSRR w Groznym i Gudermesie zamieszkiwali oni najlepsze dzielnice). Przed rozpadem ZSRR to oni stanowili najlepiej opłacaną kadrę w administracji, na uczelniach i w największych zakładach Groznego - z uwagi na zupełne zniszczenie całej infrastruktury po wojnie nie mieli pracy, nie mogli też liczyć na pomoc rodzin. Mimo iż w większości nie byli muzułmanami, Czeczeni również wobec nich zaczęli stosować prawo szariatu. Nie uzyskali oni też politycznej reprezentacji w parlamencie i czeczeńskim rządzie. Spowodowało to emigrację Rosjan do FR. Obecnie w Czeczenii niemal zupełnie nie ma cywilnej ludności rosyjskiej. Sytuacja ludności miejscowej jest bardzo trudna, właściwie tragiczna. Nie można znaleźć stałego zatrudnienia, powszechna jest korupcja i przestępczość, przemieszczanie się po kraju jest bardzo utrudnione, na porządku dziennym są prześladowania Czeczenów przez rosyjskich żołnierzy. Niemożliwe jest zaspokojenie codziennych potrzeb, brakuje prądu i wody. Perspektywy uregulowania konfliktu i stopniowej odbudowy kraju również wydają się bardzo odległe. Wkrótce sytuację może dodatkowo zaostrzyć powrót uchodźców z sąsiedniej Inguszetii, gdzie nowa administracja prezydenta Murata Ziazikowa ma zamiar zlikwidować ich obozy.

Życie religijne
Obserwuje się bardzo wysoki stopień identyfikacji Czeczenów z islamem. Szczególnie pierwsza wojna czeczeńska i odniesiony w niej sukces przyczynił się do rozbudzenia religijności i wzmocnienia wiary w świętych (szczególnie we wsparcie ze strony Kunta-hadżi). W tym czasie powszechne było przekonanie o tym, iż Czeczeni są wybranym przez Boga narodem, który ma doprowadzić do ostatecznej klęski i rozpadu Rosji. Stąd też nastąpił wzrost znaczenia wirdów. Wśród nich szczególną pozycję zajmuje bractwo Kunta-hadżi, w którym kobiety i innowiercy mają prawo uczestniczyć w zikrze. W tym bractwie to mistrz jest odpowiedzialny za prowadzenie po religijnej drodze ucznia, murida. Jest to proste odwołanie się do tradycyjnej wśród Czeczenów instytucji kuonaka - rycerza, który przysięga poświęcić swe życie obronie rodziny, aułu i wszystkich współbraci, Wajnachów. Dla współczesnych Czeczenów Kunta-hadżi jest takim wiecznie żywym kuonakiem. Uważa się, że nie umarł i pojawia się w postaci białobrodego starca w momentach skrajnego zagrożenia narodu. Jego sylwetka miała się objawiać wielu ludziom w czasie wojny. Kunta-hadżi był kadarytą, a więc zwolennikiem wolnej woli - według niego Bóg nie określa z góry ludzkich działań, a jedynie wydaje zalecenia, jak należy żyć. W każdej wspólnocie Kuntahadżijewców jest starosta, do którego obowiązków należy organizowanie regularnych zikrów.

Znacznie mniej wyznawców ma współcześnie bractwo założone przez Czin-mirzę. Tradycyjnie noszą oni na głowie zawój, a po ukończeniu 40 lat mają prawo noszenia laski mistrza. Odróżniają się skromnymi warunkami życia. Zikr odbywają wspólnie kobiety i mężczyźni.

Deniarsanowcy słyną ze swej tajemniczości. W okresie władzy Dudajewa mieli najwięcej przedstawicieli we władzach republiki. Zikr zwykle odbywają w zamkniętych pomieszczeniach, stąd w powszechnej opinii uważa się, iż chronią oni przed innymi swoje święte tajemnice

Ożywienie religijne po wybuchu pierwszej wojny czeczeńskiej przez wielu duchownych było przyjęte bardzo powściągliwie. Fakt, iż mufti Asłanbekow w momencie rozpoczęcia konfliktu nie wsparł Dudajewa i nie ogłosił dżihadu, został odebrany, szczególnie przez wielu młodych dowódców polowych, jako zdrada duchownych. Także postawa starszyzn wielu tejpów, którzy obawiali się, że wojna bardzo wykrwawi naród i skończy się ostateczną klęską Czeczenów, spowodowała zachwianie struktury społecznej i doprowadziła do tego, iż wielu młodych poszukiwało innych autorytetów religijnych (z kolei oni sami stali się prawdziwymi bohaterami narodowymi). Zaowocowało to, choćby w przypadku takich ludzi jak Szamil Basajew fascynacją ruchem Talibów (on sam z niewielką grupą najbliższych współtowarzyszy krótko przebywał w Afganistanie) i narodzenia się ruchu wahhabickiego w Czeczenii, którego siedzibą stał się Urus-Martan. Po drugiej wojnie czeczeńskiej z uwagi na rolę, jaką odegrał w niej mufti Kadyrow, który kolaborował z Rosjanami, wśród młodych Czeczenów nastąpił upadek religijnych autorytetów.

Islam a życie polityczne

Obecny mufti Ahmad Szamajew jest uważany za marionetkę w rękach promoskiewskiej administracji. Partie proislamskie Porządek Islamski Mowładi Udugowa i Społeczno-Polityczny Ruch Iczkeria przestały funkcjonować. Rozwiązało się też ugrupowanie, jakie założył tuż po wyborach prezydenckich w 1997 r. Szamil Basajew. Był on jedynym liderem politycznym w tamtym okresie, który mimo odwoływania się do wartości religijnych nie został zmarginalizowany i uzyskał w wyborach ponad 20% głosów, przegrywając jedynie z Asłanem Maschadowem. Głosowano na niego przede wszystkim jako na bohatera, który zapowiedział, iż wprowadzi porządek i sprawiedliwość w państwie. Zelimchan Jandarbijew, mimo wyraźnie religijnej retoryki i zapowiedzi, że stworzy islamskie państwo oparte na szariacie, ani też Udugow nie zagrozili Maschadowowi, który w swoim programie postawił na koncepcję rozdziału religii od państwa. Uważał, iż islamizacja Czeczenii zostałaby źle odebrana przez społeczność międzynarodową, a według niego jedyną szansą na wzmocnienie suwerenności państwa było uzyskanie dla niego międzynarodowego uznania. Basajew z kolei był liderem tej grupy salafitów (kaukaskiej odmiany wahhabizmu), która religię postrzegała jako narzędzie integracji Czeczenii i Dagestanu. Odwoływał się więc do tradycji teokratycznego państwa Szejcha Mansura. Basajew sądził, iż tylko ogólnokaukaskie powstanie przeciw Rosji stworzy realne gwarancje dla niepodległości Czeczenii. Jednak większość jego rodaków czuła wrogość do salafitów ze względu na ich radykalizm i negowanie wartości adatu, a podkreślanie znaczenia szariatu. Wzrosła ona jeszcze po tym, jak wahhabici zabili imama centralnego meczetu w Groznym. To wówczas jeden z dowódców polowych, Sulima Jamadajew w 1998 r. rozgromił siły wahhabitów w Gudermesie. Dziś właśnie salafitów i Basajewa Czeczeni obciążają odpowiedzialnością za wybuch drugiej wojny czeczeńskiej. Po ograniczeniu dopływu pieniędzy z Jordanii, Turcji i Arabii Saudyjskiej dla czeczeńskich wahhabitów zostali oni zmarginalizowani. Z drugiej jednak strony brak zdecydowanej reakcji Zachodu wobec polityki eksterminacji FR Czeczenów spowodował wzrost nastrojów antyzachodnich w republice, które wcześniej tu nie występowały.

Islam a życie społeczne

Podobnie jak na całym Kaukazie Północnym od początku przemożny wpływ na islam w Czeczenii miały miejscowe tradycje. Także w kwestii dotyczącej prawnego systemu Wajnachów. Honorowy kodeks g'illach nakładał duże ograniczenia na stosowanie prawa szariatu. Na przykład adat Wajnachów nie rozróżniał przestępstwa nieumyślnego od zamierzonego i przyjmował zbiorową odpowiedzialność całej rodziny za przestępstwo jednego z jej członków.

W całej historii islamu w Czeczenii nigdy nie istniała wyraźna hierarchia muzułmańskich duchownych ani też podział na "oficjalną" i "nieoficjalną" hierarchię. Wynikało to też z organizacji gmin wyznaniowych. Nie istniała bowiem żadna forma opodatkowania na rzecz duchownej hierarchii. Próba zmiany tego stanu rzeczy, podjęta przez część duchownych na początku XX wieku, zakończyła się niepowodzeniem.

Islam a życie kulturalne

W obecnej sytuacji trudno jest mówić o jakimkolwiek życiu kulturalnym w Czeczenii.

Znaczenie islamu w Czeczenii i perspektywy jego rozwoju

Wiele cech obecnej sytuacji religijnej w Czeczenii przypomina Afganistan sprzed dojścia do władzy Talibów. Możliwa jest dalsza radykalizacja poglądów religijnych wśród dużej liczby ludności. Poważnym błędem ze strony Rosjan było zwłaszcza ustanowienie szefem administracji Czeczenii muftiego Ahmeda Kadyrowa, który powszechnie uważany jest przez Czeczenów za kolaboranta. Krok ten zmniejszył wiarygodność tych duchownych, którzy podobnie jak Kadyrow są przeciwni wahhabitom. Z drugiej strony sytuacja ta spowodowała, iż wahhabici wsparli Maschadowa. Tak więc zwłaszcza wśród młodzieży ugruntowują się postawy radykalne - duchowni bowiem blisko współpracują z promoskiewską administracją. Ten proces radykalizacji będzie się pogłębiał z uwagi na sytuację ekonomiczną republiki i brak politycznej koncepcji rozwiązania konfliktu. Część armii rosyjskiej, która czerpie materialne korzyści z utrzymującej się sytuacji, jest zainteresowana utrwaleniem statusu Czeczenii jako szarej strefy.

Piotr Grochmalski
luty 2003

Powrót na górę

zacytowane za Ośrodkiem Studiów Wschodnich, Prace nr 7