Artykuł profesora Kati Czokajewa "Gdzie żył Prometeusz"
Jedną z osobliwości znanych kultów religijnych jest ich międzynarodowy charakter, co dotyczy nie tylko religii monoteistycznych. Wspólnymi szczegółami typologicznymi charakteryzowały się również pogańskie wierzenia różnych ludów. Jest to wyraźnie dostrzegalne w podobieństwie funkcji i imion pogańskich kultów ludów starożytnej Azji Przedniej: Hurytów, Urartyjczyków, Hetów oraz Wajnachów (Czeczenów i Inguszów).
Na przykład, w muzułmańskiej mitologii jest szeroko znane imię pogańskiego bóstwa starożytnych Żydów - Piruna. Stosunek muzułmanów do Piruna był zdecydowanie negatywny, ponieważ był on zawziętym przeciwnikiem religii monoteistycznej. Sympatią obdarzali proroka Mojżesza (Musę), który tocząc zaciętą walkę z groźnym Pirunem, dążył do stworzenia nowej religii monoteistycznej - judaizmu. W mitologii słowiańskiej występuje, czczony głównie na Rusi, odpowiednik Piruna - Perun (bóg piorunów).
Zatrzymamy się przede wszystkim na porównaniu urartyjsko-huryckich i wajnachskich imion teoforycznych, ponieważ - po pierwsze, nauka dysponuje obecnie dostatecznymi dowodami potwierdzającymi pokrewieństwo tych języków, po drugie - w starożytnej Azji Przedniej, począwszy od połowy trzeciego tysiąclecia p.n.e. do końca pierwszego tysiąclecia p.n.e., Huryci byli tym właśnie narodem, którego kulturowy wpływ na pozostałe narody zamieszkiwanego obszaru (po Egipt i północne wybrzeża Morza Śródziemnego) był dominujący (M.L. Chaczikian, Hurritskij i urartskij jazyki, Erewań 1985; N.J. Marr, Jafeticzeskij Kawkaz i tretij etniczeskij element w sozdanii Sriediziemnomorskoj kultury, praca zbiorowa t. I, 1933).
Z języka huryckiego do pozostałych języków Starożytnego Wschodu: asyryjskiego, frygijskiego i innych, przeniknęła również znaczna ilość toponimów. Hetyccy władcy nierzadko nosili huryckie imiona, przejęli także pogańskie wierzenia religijne Hurytów. Huryci, dokonując podboju Egiptu, założyli tam własną dynastię królewską. W przyszłości egipscy faraonowie żenili się z huryckimi kobietami. Istnieje przypuszczenie (dotychczas ostatecznie nie potwierdzone), że słynna egipska piękność Nefertiti (Nefretete) była z pochodzenia Hurytką.
Najstarszym bogiem pogańskiego panteonu starożytnej Mezopotamii był Anu (sumeryjski An, etruski Ani) personifikujący niebiosa, sklepienie niebieskie. W języku wajnachskim istnieje tożsame - An. Na przykład do dziś w językach czeczeńskim i inguskim istnieje termin An-juch - "horyzont", "miejsce gdzie niebo styka się z ziemią". Przytoczone imię teoforyczne występuje tu zarówno w fonetycznej, jak i semantycznej funkcji.
Przypuszczalnie kult boga Anu wywodzi się z religii sumeryjskiej(1) . Imię zostało rozpowszechnione w języku huryckim, z którego powstały zapożyczenia w pozostałych językach Mezopotamii, a także pokrewnym języku etruskim.
Jak potwierdza nauka, z reguły imiona teoforyczne, w miarę upływu czasu, przekształcały się w imiona własne - męskie i żeńskie. Na pewno nie jest tu wyjątkiem przytoczone imię. Należy przypuszczać, że istniejące do dziś czeczeńskie imię Anu, jest potwierdzeniem tego rodzaju transformacji. Kult boga Anu, podobnie jak Huryci, przejęli Hetyci, o czym pisze znany naukowiec O.R. Gerni: "Takie mezopotamskie bóstwa jak Anu, Antu, Enlil, Ninlil, Ea i Damkina, znane były Hetytom dzięki przejęciu religii huryckiej. Choć często występowały w tekstach, okazały się pochodzenia cudzoziemskiego". (O.R. Gerni Hetty, Moskwa 1987, str. 22).
Nie powinna nas dziwić obecność bóstwa Anu u Etrusków, ze względu na hurycki rodowód tego plemienia. Jeśli Anu funkcjonuje jako imię bogini, wówczas pokrewne mu Antu prawdopodobnie wyrażono w męskim imieniu Anta, znanym do dziś przez Czeczenów, choć już niepopularnym.
Innym powszechnie czczonym w Mezopotamii bóstwem był Adad - bóg burzy i deszczu. Brązowy posąg tego groźnego boga był prezentowany w syryjskim muzeum historycznym w Damaszku. W języku czeczeńskim imię to występuje w brzmieniu Adod.
Inny hurycki bóg burzy nosił imię Teszub (2), które wymieniano często wraz z charakterystycznymi huryckimi przyrostkami przynależności np. Hurruhe (hurycki) Teszub, Lign-Teszub, czy Nik-Teszub.
Małżonką Teszuba była bogini-matka Hebat (w skróconej formie - Heba(3)) . Hurycka glosa hepa przetrwała w języku czeczeńskim jako imię własne Hepa. W starożytności to imię występowało z przyrostkiem Pudu-Hepa.
Innym wielkim, powszechnie czczonym przez Hurytów bóstwem była Szawuszka, w trzecim tysiącleciu zwana Szauszą(4) . We współczesnych językach wajnachskich imię Sensak oznacza kobietę zamężną.
Podobnie jak inne ludy starożytne czcili Huryci niebo, ziemię, morze, góry i rzeki. Większość tych pojęć antropomorfizowano; w mitach występują jako osoby działające. Góry wyobrażano sobie jako bogów podobnych w swojej potędze do Teszuba. Za święte uważano góry Hazzi, Kasios (dziś Dżabal al-Akra). W języku czeczeńskim znane jest imię Chaci (od którego pochodzi nazwisko Chacijew).
Bardzo często władcy starożytnych mezopotamskich cywilizacji przyjmowali imiona bogów huryckich. Na przykład królowie niewielkich państw w I tysiącleciu p.n.e., położonych w dorzeczu Eufratu, nosili imiona Sangara i Lagasz. Zwraca tu uwagę podobieństwo z obecnie istniejącymi, choć nieco przestarzałymi imionami czeczeńskimi: Sangara (nazwisko Sangarijew), Lakasz.
Kochankiem bogini wiosny Isztar był bóg-pasterz Tammuz (Tamuz, Dumuzi), od którego zapewne wywodzi się czeczeńskie imię żeńskie - Tamusa. Wiadomo również, że nazwy niektórych wajnachskich tejpów pochodzą od kultowych imion i obrzędów, na przykład Centoroj (Ce, - n - to, - ro - j - przyrostki); Ersanoj (Erdsnoj) od kultowego imienia Erd (por. erdbogasz - "święty słup"). Istnieje duże prawdopodobieństwo, że podstawą nazwy czeczeńskiego tejpu Tumsoj jest wspomniane imię teoforyczne Tammuz.
Powyższe stwierdzenia świadczą o niewątpliwym wpływie huryckiej kultury duchowej na całokształt dorobku cywilizacyjnego państw Azji Przedniej i Egiptu. Stworzone przez Hurytów dobra uniwersalne oraz idee przenikały na Zachód i stawały się składnikami cywilizacji greckiej - Hellady, Cypru, Lemnos itd. Zgodnie z przekonaniami wielu uczonych Etruskowie są ludem stanowiącym odgałęzienie narodu huryckiego, migrującego na Zachód, aż po Korsykę i Sycylię, ludem, który wywarł ogromny wpływ na Rzymian i starożytnych Greków, nie bez powodu nazywanym "nauczycielami nauczycieli" Europy.
Zatrzymamy się na niektórych porównaniach materiału lingwistycznego języka etruskiego i współczesnych języków wajnachskich. Niezaprzeczalny jest wpływ Etrusków i Urarto-Hurytów na rozwój cywilizacji i kultury starożytnej Grecji (5).
Urarto-Huryci, nie tylko ze względu na wpływ języka i pisma, odegrali istotną rolę w tworzeniu i rozwoju cywilizacji europejskiej. "Światowe dzieła literatury i folkloru: Mit o stworzeniu świata, Mit o Pigmalionie, Mit o Prometeuszu powstały pierwotnie na terenie starożytnej Mezopotamii. To właśnie w Mezopotamii, a w szczególności na terenach zamieszkiwanych przez Hurytów, powstała pierwsza szkoła i uniwersytet, w których wychowankowie poznawali różne nauki (algebrę, geometrię), uczyli się pisać i liczyć. Fakt ten potwierdzają odkryte na tych ziemiach tabliczki pokryte pismem klinowym, zawierające zapisy matematyczne i geometryczne. Jedna z nich przedstawia udowodnione twierdzenie o podobieństwie trójkątów prostokątnych, przypisywane greckiemu uczonemu Euklidesowi. Okazało się, że w mieście Szadupum w Mezopotamii twierdzenie to znano już siedemnaście wieków przed Euklidesem. Znaleziono także tablice matematyczne, przy pomocy których można było mnożyć, pierwiastkować, podnosić do potęgi, wykonywać dzielenie i obliczać procenty". (D.C. Sadajew, Istoria Drewniej Assirii, str. 177). Tak więc Mezopotamia wraz z jej narodami: Hurytami, Sumerami, Hetytami i pozostałymi, stanowiła w istocie starożytną kolebkę ludzkiej cywilizacji. To właśnie tutaj powstały niemal wszystkie atrybuty cywilizacji europejskiej - piśmiennictwo, nauka, literatura, sztuka. Fakt, że ta wspaniała hurycko-urartyjska cywilizacja Mezopotamii potwierdza organiczną więź z rdzennymi narodami naszej republiki - Wajnachami, mógłby stać się przedmiotem dumy naszego kraju. Jednakże uprzedzenia, sceptycyzm, brak wiary w twórcze możliwości narodu, a także lekceważenie naszej przeszłości historycznej przez "wielkich tego świata" - wszystko to doprowadziło do okresu stagnacji, hamującej w republice rozwój nauk historycznych i lingwistycznych. Tego rodzaju poglądy, mimo że stały się anachronizmem, nadal są nie do przezwyciężenia. Gdy w 1972 roku autor tego opracowania wystąpił z artykułem "O skowanym Prometeuszu", przedstawiając hipotetyczne założenia na temat zapożyczeń, dokonywanych przez starożytnych Greków z nachskiego folkloru (przy czym dotyczyły one folkloru historycznego, wywodzącego się z okresu hurycko-urartyjskiej cywilizacji), po raz kolejny usiłowano zarzucić mi nacjonalizm. Jak gdyby tekst legendy, mój lub innego autorstwa, był dziełem pozbawionym historycznej prawdy.
Istnieją dowody na to, że mit o Prometeuszu został zapożyczony przez mitologię grecką z hurycko-urartyjskiej, czy też pokrewnej jej - etruskiej. Potwierdzeniem inspiracji Greków mitologią wajnachską są imiona bogów: grecki Prometeusz, to czeczeński Pharmat lub Phari, uznawany za boga ludzkości (6).
Współczesne języki nachskie zawierają setki słów, całkowicie lub częściowo odpowiadających łacińskim. Jak udowodniono, zbieżności są wynikiem wpływów kultury etruskiej, pokrewnych jej hurycko-urartyjskiej i nachskiej na plemiona italijskie, zamieszkujące Apeniny, a także, częściowo na pokrewne im plemiona Latynów (w miarę podbojów rzymskich, język ich rozszerzył się na całą Italię, a potem na cały świat antyczny). Zapewne istnieją przykłady odrębności językowych, lecz jesteśmy przekonani o tożsamości znaczącej części materiału lingwistycznego. Z upływem czasu, w wyniku zwycięstwa religii monoteistycznej i upadku pogaństwa, bogowie religii politeistycznych przeobrażały się w siły nieczyste: demony, wiedźmy, monstra itp. Na przykład bóg burzy Adad i Teszub, zarówno u Hurytów jak i u innych ludów zamieniły się w odrażające, skrzydlate, rogate i szponiaste demony zła. To samo obserwujemy u Wajnachów. Bogini burzy Himena-nana przeobraziła się w Hemchig (czecz.), przyjmując postać szpetnej staruchy. Takie przeobrażenia bóstw politeistycznych następowały też u Słowian i innych ludów, na przykład ruski Kikimor czy Mania stały się złymi stworami, potworami.
Na zakończenie należy zwrócić uwagę na niebagatelny wkład, który można by wnieść w rozwój światowej kultury dzięki zbadaniu nachskich języków. Niestety, w republice nadal dominuje pozostałe z przeszłości i zakorzenione uprzedzenie do kultury narodu czeczeńskiego. Nie ma także możliwości stworzenia warunków rozwoju językoznawstwa, duchowej i materialnej kultury Czeczenów i Inguszów.
Powrót na górę
- W religii sumeryjskiej nadrzędnymi dogmatami była wiara w odwieczną siłę rządzącą całym wszechświatem i w jednorodność materii, z której wyłoniły się wszystkie byty istniejące w kosmosie. Zgodnie z tym poglądem, bogowie nie byli stwórcami ani pramaterii, ani praw nią rządzących, lecz wyłonili się z niej tak jak i inne byty, w kolejnych etapach kształtowania się wszechświata. (...) Z połączonych w pramaterii elementów nieba (an) i ziemi (ki), pierwszy wyłonił się bóg An (K. Łyczkowska, K. Szarzyńska, Mitologia Mezopotamii, Warszawa 1981).
- Teszub stał się główną postacią wszechhuryckiego panteonu, królem wszystkich bogów. Jego atrybutami były deszcze, wiatry i błyskawice. Teszub był naczelnym bogiem Mitanni, powszechnie też występują imiona teoforyczne, oparte na jego imieniu.
- Pochodzenie Hebat jest niejasne, nieraz zestawia się ją z semicką Hawwą, czyli Ewą, pramatką rodzaju ludzkiego. Imiona teoforyczne z elementem hepa występują już w III tysiącleciu p.n.e.; są bardzo popularne w Mitanni i Arrapha.
- Ogniskiem, z którego rozprzestrzenił się kult Szawuszki była Niniwa. W jej postaci zespalają się cechy podobnej natury bogiń mezopotamskich - sumeryjskiej Inanny i semickiej Isztar. Ogólnie biorąc jest ona boginią miłości i wojny, ale przypisuje się jej również inne liczne funkcje. W mitach i modlitwach zwana jest "królową Niniwy" i "królową nieba".
- Wpływy orientalne są widoczne zwłaszcza w religii i mitologii greckiej. Syryjskie i małoazjatyckie mity, w których tworzeniu uczestniczyli Huryci, utrwaliły się w świadomości Hellenów za sprawą wczesnych autorów greckich - Hezjoda i Homera. Grecy traktowali owe zapożyczone składniki jako część powszechnej kultury, która docierała do nich ze Wschodu, z obszarów o wyższym wówczas stopniu rozwoju techniki i dorobku duchowego.
- Huryci na przykład przyjęli wielopokoleniową strukturę panteonu bogów, co przejęła religia zachodniosemicka, anatolijska i grecka. Odkrycie w latach 30. XX w. zbieżności między mitem huryckim a Teogonią Hezjoda, która stanowi podstawę każdego wykładu mitologii greckiej, stało się wielką rewelacją naukową; ukazało ono jak fałszywe było rozpowszechnione wówczas przekonanie o samorodności i niezależności religii i mitologii greckiej. Istnieją też dowody, że hurycki mit o walce pokoleń bogów o władzę był dobrze znany w Kanaanie. Opowiada o nim w swoim dziele Fojnikika Filon z Byblos, grecki autor z przełomu I i II wieku n.e. - Fenicjanin z pochodzenia.