Artykuł Jakuba Waganowa "Sarmaci i starożytni Wajnachowie"
Sarmaci znani są na Wschodzie (znad rzeki Tanais - Don) od V wieku p.n.e. Niektóre źródła podają, że Sarmatami nazywano różnoplemienną, wielojęzyczną ludność Północnego Kaukazu, zamieszkującą przestrzeń pomiędzy Morzem Kaspijskim a Morzem Azowskim. Podstawowym zajęciem tego plemienia była koczownicza hodowla bydła i uprawa roli. Na przełomie IV-III wieku p.n.e. Sarmaci przekroczyli Don i wypierając Scytów, wyruszyli na zachód. Z innych źródeł wynika, że Sarmaci to irańskojęzyczne plemiona, które przybyły z Powołża, że różnią się etnicznie od tubylczych plemion. Ten pogląd został przyjęty przez naukowców badających historię narodu czeczeńskiego i inguskiego.
Pozostałości języka Sarmatów przetrwały w użyciu do naszych czasów w postaci wielu imion własnych, nazw plemion i miejscowości. Nie budzi wątpliwości, że są pochodzenia irańskiego. Przy tej koncepcji obstają szanowani w kraju naukowcy; ich wnioski zasługują na uwagę i można im zaufać, zwłaszcza w odniesieniu do występowania irańskojęzycznego składnika w całej masie plemion, nazywanych Sarmatami. Jednakże ich prace nie dają podstawy do stwierdzenia, że wszystkie sarmackie plemiona starożytnego Północnego Kaukazu były pochodzenia irańskiego, różniącymi się etnicznie od ludów tubylczych. Należy zaznaczyć, że naukowcy zazwyczaj nie upierali się przy swoich konkluzjach o irańskim rodowodzie Sarmatów. Ponadto niektórzy z nich zwykle podkreślali, że pod tą nazwą kryją się nie tylko irańskie ale i innojęzyczne plemiona.
Na przykład znany w XIX wieku rosyjski naukowiec, akademik W. Miller, wykonał wielką i trudną pracę badawczą na temat pozostałości języka sarmackiego. W pracy Osetyński jazyk (t. 1, str. 118) napisał: "Obecnie nie możemy z całą pewnością stwierdzić, że pod nazwą Scytowie kryją się wyłącznie plemiona indoeuropejskie. Co więcej, coraz częściej dostrzegamy obecność innych elementów - zwłaszcza irańskiego". Takie spojrzenie na etniczną mieszaninę Sarmatów jest mi znacznie bliższe, co nie oznacza, że jest rezultatem ślepego naśladowania autorytetów. Jest natomiast wynikiem szczególnego zaangażowania, związanego ze zbiorem i usystematyzowaniem pozostałości językowych sarmackich plemion i krytycznego przeglądu niektórych wyników badań poprzedników, co też daje mi uzasadnione prawo do przekonania, że w środowisku sarmackim zaistniał bardzo silny wajnachskojęzyczny składnik etniczny. Spróbuję na konkretnych przykładach wprowadzić czytelnika w ten zawiły temat.
Rozpocznę od etnonimów (nazw plemion i ludów). W historycznych pracach badawczych dużo uwagi poświęcono objaśnieniu etnonimów Sarmat i Sawromat, jako etnonimów pochodzenia irańskiego. Duże podobieństwo wykazują inne irańskie terminy, ze względu na ich brzmienie. Jednocześnie występujące rozbieżności pomiędzy porównywanymi terminami są niewytłumaczalne. Poza tym, jakże często ignorowany jest fakt, że przytoczone etnonimy tworzą część grupy sarmackich nazw plemiennych w połączeniu z obco brzmiącą drugą częścią mat: Sawromat, Sarmat, Agamat, Nachczamat, Siurmat, Tałmat, Charimat, Jazamat, Jaksamat.
Wymienione nazwy plemienne łączy jedno - wszystkie plemiona zamieszkiwały ten sam region - międzymorze kaspijsko-azowskie, wszystkie należały do ludu sarmackiego, żyły w tej samej epoce historycznej. Jedne nazwy poznano wcześniej (Sawromaci, Sarmaci, Charimaci, Jaksamaci), inne później (Nachczamaci, Tałmaci). Tak też należy objaśnić całą grupę nazw, a nie ograniczać się do wytłumaczenia jednej z nich, jak to się najczęściej czyni w pracach badawczych w dziedzinie iranistyki.
Ponadto koniecznie należy podkreślić, że niektóre z przytoczonych nazw są używane w starych materiałach źródłowych bez przyrostka mat, występują jednak z innymi końcówkami lub bez nich, na przykład: Agamaci - Agarowie, Tałmaci - Tałowie, Jazamaci - Jazygowie. Natomiast w nazwie Nachczamat wyraźnie jest wyodrębniona jej pierwsza część - Nachcza, stanowiąca najstarszą formę nazwy etnicznej Czeczenów - Nochczi.
Zanim objaśnimy znaczenie grupy etnonimów, należy wytłumaczyć, co oznacza druga część wyrażenia mat. Zwrócili na to uwagę naukowcy: K.P. Patkanow, N.J. Marr, I.A. Dżawachiszwili, którzy skojarzyli ją z wajnachskimi słowami muot - "język", mat - "stado", miettan muott - "postój stada", miettig (stara forma mattig) - "miejsce". Ci naukowcy stwierdzili, że mat w najstarszych etnonimach oznacza po prostu "język", "plemię".
Podobnego znaczenia doszukują się znawcy nachskich języków J.D. Deszeriew i K.Z. Czokajew. Jednakże w tym znaczeniu użyli go do objaśnienia tylko jednego etnonimu: Nachczamat, przedstawionego w "Geografii Ormiańskiej" z VII wieku, jako "czeczeńskiego" - nachcza "plemienia" - mat. Zarówno znawcy historii nachskiego narodu jak i iraniści, w grupie etnonimów zawierających składnik mat wyjaśnili tylko jedną nazwę, w czym dostrzec można wyraźną niekonsekwencję.
Pryncypialnie i prawidłowo podszedł do tej kwestii, a także szczegółowo ją uzasadnił w 1939 roku członek akademii I.A. Dżawachiszwili. Według jego opinii, w rozpatrywanej grupie etnonimów druga część - wajnachski termin mat oznacza "język", "plemię", zaś pierwsza część stanowi nazwę własną plemienia - Nachczamat, czyli "czeczeńskie plemię". Dżawachiszwili nie podjął jednak próby objaśnienia pozostałych sarmackich etnonimów zawierających składnik mat.
W starszym od rozpatrywanej grupy etnonimie Sawromata, jego pierwsza część odpowiada wajnachskiemu sowra - "miękka skóra" z charakterystycznym naturalnym wzorem na powierzchni. Czyli Sawromaci to "skórzane plemię". Taką dziwaczną nazwę plemienia w zasadzie uzasadnia fakt, że Sawromaci używali skórzanej odzieży: płaszczy, obuwia, hełmów itp. Jest to etnonim niezwykle podobny do staroruskiego "czarni Kłobucy" - czyli lud o nazwie Karakałpacy, co dosłownie oznacza "czarne czapki".
Nazwa Sarmaci wywodzi się z języków wajnachskich. I.A. Dżawachiszwili tłumaczy jej powstanie przy uwzględnieniu oczywistego faktu, że w starożytnych językach: arabskim, łacińskim i greckim nie istniała spółgłoska sz, oraz nie było litery do jej zapisania, co skutkowało zastąpieniem tego dźwięku literą s. Poza tym nazwa Sarmaci w formie Szarmat występowała u Adygejczyków. Z nią kojarzyli badacze ukraińską rodzinę Szeremiet, Szeremietiew. Wajnachskie szera miettig (z przyrostkiem ig) i jego starsza forma szari mat - "gładkie, płaskie miejsce" sugeruje, że nazwa Sarmat jest tożsama z Szarmat. Tak więc pierwotnie termin Sarmat-Szarmat oznaczał prawdopodobnie nazwę równiny, od której zapewne pochodzi nazwa zamieszkującej tę równinę (lub step) ludności: Szarmatoj, Szarmataj, co dosłownie oznacza "równinni".
Nazwę Charimat także można podzielić na dwie części, znaną już nam mat i chari - "wartowniczy" od terminu cha - "straż, warta" z przyrostkiem przymiotnikowym ri. Jak łatwo dostrzec, siłą rzeczy pełniąc specyficzne funkcje plemię przybrało tę, a nie inną nazwę. Podobny sens, wynikający z przydanej funkcji, ma nazwa górskiej wsi Choj - dosłownie: "obrońcy, wartownicy". Wieś leży w pobliżu granicy z Dagestanem.
Na język wajnachski dają się też przetłumaczyć pozostałe plemienne sarmackie nazwy zawierające wyraz mat. Wyrazy złożone, w których mat określa nazwy miejscowości i wspólnot też występują w językach wajnachskich.
Szarmat - w języku czeczeńskim "nieprzyzwoity", "obrzydliwy", w inguskim "skąpy, sknera". Termin ten składa się z drugiej odmienianej formy ce - "ogień", car i mat - "plemię, lud".
W IX-X wieku wśród Wajnachów upowszechniło się chrześcijaństwo. Jednakże zanim zdążyło się umocnić, szybko ustąpiło miejsca islamowi. Obie religie prowadziły zaciętą walkę ze starą pogańską religią Wajnachów, w której dominował kult ognia. Wskutek powyższego, słowo Carmat jako określenie czcicieli ognia przybrało inne znaczenie, w którym stosowane jest przez Wajnachów w czasach współczesnych. Później, gdy stara forma cari stopniowo przekształciła się w ceri - "ognisty", powstały takie wajnachskie wyrazy jak cerposzt - "pociąg" (dosłownie "poczta ogniowa"), crcher - "młyn parowy" (dosłownie: "młyn ogniowy"). Wobec powyższego, nie można przyznać racji badaczom, którzy słowo Carmat próbują utożsamiać z Sarmat, by wykorzystać je jako lingwistyczny dowód na wrogość istniejącą pomiędzy starożytnymi Wajnachami i plemionami sarmackimi. Nie sposób ich w ten sposób identyfikować, choćby z powodu ewidentnej rozbieżności znaczenia tych etnonimów, wynikających z użycia pierwszych spółgłosek c i s. Jak wiadomo, nauka o języku nie uznaje tożsamości słów, gdy odróżniających je dźwięków nie uwarunkowano przekonującym uzasadnieniem. Dowolne i samowolne zamiany dźwięków w wyrazach, ich dodawanie bądź pomijanie, są w istocie sprzeczne z nauką.
Rozpatrując znaczenie etnonimów pochodzących z czasów starożytnych lub innych terminów nie powiązanych ze znaczeniem kontekstowym, odpowiadającym konkretnemu językowi, należy przy wykorzystaniu wszystkich możliwości dokonać ich analizy w oparciu o wszystkie dostępne fakty historyczne dotyczące danej epoki i regionu. Tego rodzaju profesjonalne podejście pomoże w przeprowadzeniu skutecznej i obiektywnej pracy badawczej, a więc procedura analizy terminów, jej naukowy charakter, pomoże w ujawnieniu specyficznego systemu cech badanego starożytnego języka. Wyizolowane spoza ustalonego systemu lingwistycznego wyrażenie, jak błyskotliwie zauważył już w XIX wieku pewien rosyjski badacz, jest absolutnie "bezbronne" wobec wszelkiej subiektywnej dowolności, gdy możemy poprzez etymologiczne doświadczenia "wydusić" z niego jakiekolwiek, dowolne - na użytek chwili, znaczenie.
Opierając się na powyższych wnioskach, przeanalizowaliśmy powyżej grupę sarmackich etnonimów o jednolitej budowie, zawierających wspólną podstawę słowotwórczą mat.
Przyjrzyjmy się więc kolejnej grupie sarmackich etnonimów, jednolitych pod względem słowotwórczym. Są to następujące regionalne nazwy plemienne: Amadoch, Imadoch, Madoch, Andach, Arinch, Arech, Gertych (Chertichoj), Dosch, Kermich, Satarch, Sirach, Tusch, Hippich, Nasch. Plemiona o wymienionych nazwach historia umiejscawia w kręgu populacji zamieszkującej Sarmację i Przedkaukazie. Jak łatwo dostrzec, nazwy są powiązane występującą na końcu spółgłoską ch. Budową słowotwórczą przypominają wajnachskie mikroetnonimy: Czuch, Arstach, Naszch, Pieszch itp. z przyrostkiem ch.
Imadochowie, Amadochowie, Madochowie - to trzy wersje nazwy jednego plemienia zamieszkującego w starożytności Północny Kaukaz. Antyczni pisarze wymieniali występujące wcześniej niż na Północnym Kaukazie irańskie plemiona: Madaj, Mataj, Amadaj. Informowali także, że Sarmaci byli przesiedleńcami z Medii (w VI wieku p.n.e. włączonej do państwa perskiego). Jak twierdzą historycy - Matajami, Mitannami lub Matianami nazywano późniejszych Hurytów, spokrewnionych językowo z Wajnachami. Z przedrostkami i, a lub bez ich użycia: Madachoj (Madochowie) oznacza po wajnachsku - Medianie, Medowie.
Arinchowie, Arechowie. Te zrozumiałe, wyraźnie brzmiące nazwy są wyprowadzone z wajnachskiego rdzenia arie - "równina, pole", przy czym z przyrostkiem ch oraz i - oznaczają "równinni", "polni", "z polany".
Tuschowie (Tuschoj) - ta sarmacka nazwa plemienna także zaistniała na Północnym Kaukazie. Najprawdopodobniej wywodzi się od starowajnachskiego tusz - "postój", "miasto" z dodanym przyrostkiem chv. Trudno powiedzieć, czy pod tą nazwą kryją się plemiona Tuszynów (Bacbijców), czy współcześni Wajnachom - Tumsoj.
Naskowie, Naschowie, Naszchowie. Terminy te są najstarszymi utrwalonymi na przestrzeni dziejów nazwami społeczności wajnachskiej Naszchoj.
Sirachowie. Badacze starożytnej historii Północnego Kaukazu z uporem konfrontują Sirachów ze starożytnymi Wajnachami, w konsekwencji uznając ich za Irańczyków. Sirachowie w antycznej literaturze są bardziej znani jako Sirakowie. O ile w starożytnym piśmiennictwie ch i k są trudne do odróżnienia, wersja z ch występująca w autentycznej inskrypcji tym bardziej jest wiarygodna. Tak więc Sirachowie znajdują niepodważalne miejsce w szeregu nazw wajnachskich plemion (z przyrostkiem ch). Osnowa wyrazu pochodzi od wajnachskiego przymiotnika sira - "szary, siwy". Nie do końca jest pewne pod jakim wpływem plemię przyjęło tę nazwę. Być może od konia siwej maści? Jednak tego rodzaju przypuszczenie nie znajduje jak na razie naukowego uzasadnienia. Mimo problemów z ustaleniem źródłosłowu, istnieje podstawa by stwierdzić, że Sirachowie to nazwa własna wajnachskiego etnosu, ponieważ rzeka, nad którą zamieszkiwali, nazywała się dwojako - Ocharij lub Achardej (jest utożsamiana przez historyków z Jegorłykiem lub Manyczem). Wajnachskie terminy achar (ing.), nachar (czecz.) oznaczają "prąd, nurt, ruch" (długi, ciągły), zaś wajnachskie da jest topoformantem oznaczającym "na",
"do". Z kolei j - to afiks charakterystyczny dla wielu wajnachskich toponimów (np. Choj, Daj). Część Sirachów mieszkająca nad Achardeją, w źródłach antycznych wymieniana była pod nazwą Kantykowie. Badacze wiązali jej pochodzenie od wajnachskiego kant - "syn, młodzieniec", lub od imienia własnego Kant.
Wśród wajnachskich etnonimów zwracają uwagę różne nazwy jednego plemienia. Na przykład Mazakchowie, Mazamakowie. Za tymi łacińskimi formami kryją się wajnachskie terminy: Mażaka i Mażamakch (współcześni Mażmiekch). Ponieważ w alfabecie łacińskim nie było spółgłoski ż oraz litery dla jej oznaczenia, w związku z tym maż pisano jako maz. Maż to po wajnachsku "broda", a mażmiekch - dosłownie: "broda i wąsy". Z częstokroć ignorowanym przyrostkiem ok, ak w oparciu o maż wykształciła się forma mażakka (współczesny mażokka) - "brodacz", a jej synonim mazamak (maż-miekch) oznacza po prostu "brodę".
Tego rodzaju termin etniczny nie mógł być używany jako nazwa własna; przypuszczalnie był przezwiskiem nadanym zasługującemu na nie plemieniu przez inne, mieszkające w sąsiedztwie plemię. Całkiem prawdopodobne, że Mazakkowie - Mażakkowie to jedno ze scytyjskich plemion, których wizerunki zazwyczaj przedstawiane były z brodami.
Od IV-III wieku p.n.e. Sarmaci przekroczyli Tanais (Don) i przesunęli się na zachód, z czym wiąże się występowanie nazw geograficznych pochodzenia wajnachskiego na zajmowanych przez nich terytoriach, zwłaszcza na Krymie.
Alsu - nazwa wsi nad rzeką Czarną. W pierwszej części występuje skrócona forma wajnachskiego alije - "rzeka", w drugiej - tureckie su - "woda, rzeka". Widocznie turecka ludność, która osiedliła się na Krymie przyjęła nazwę rzeki Alje lub Aluo jako nazwę własną i dodała do niej swoją nazwę o identycznym znaczeniu.
Podobna jest etymologia nazwy innej rzeczki na Krymie - Marta-su. W Czeczeno-Inguszetii znajdują się dwie leżące nad rzeką wsie: Urus-Martan i Aczchoj-Martan, a także rzeczka Jarasz-Marda, prawy dopływ Czanty-Arguna. Jeden z dopływów rzeki Kubań nazywa się Marta. Okres i geografia rozprzestrzeniania się tych nazw, skłaniają ku przypuszczeniu, że przeniknęły wraz z zajmującą te tereny ludnością, przybywającą z południowego wschodu na północny zachód.
Rzeka Berda na Krymie. Jej nazwa pochodzi od wajnachskiej nazwy jednego z dopływów rzeki Kury - Berduży. Berda - wajnachska forma Barda: bar - "płynąca", da - "jest".
W nazwie kurortu Ałuszta na Krymie, oprócz wajnachskiego ału - "rzeka", odkrywamy charakterystyczny dla Wajnachów topoformant - szta , występujący w takich wajnachskich toponimach jak na przykład: Arszta, Anguszt (Onguszt), Egaszta.
Wajnachskie alije - "rzeka", w skróconej formie ał, znajdziemy w innej nazwie krymskiego kurortu - Jałta. Końcówkę wyrazu stanowi wajnachski topoformant, występujący zarówno w nazwach Szatoj (od szu - "góra"), Czanta (od czana - "pokarm, jedzenie"), Lilnaszta itp.; występuje tu składnik protetyczny, a więc pojawiająca się najpierw spółgłoska j w nazwie Jałta, podobnie jak w wyrazach jett - "krowa", jeattan - "krowi", joł - "siano", jełtan - "sienny".
Nazwa miasta Kercz stanowi moim zdaniem, innojęzyczne odtworzenie wajnachskiego khercz - "ognisko, palenisko, dom". W sarmackich granicach na wschód od Donu antyczni autorzy lokalizują miasto o nazwie Mateta, w której wyraźnie wyodrębnia się wajnachskie mat - "miejsce" i topoformant ta. W granicach byłej Sarmacji ujawniono wiele tego rodzaju nazw o niezaprzeczalnej wajnachskiej etymologii, jednakże ich przytoczenie i objaśnienie zajęłoby zbyt wiele miejsca.
Dużą wartość naukową przedstawiają odkryte przez badaczy używane przez Sarmatów imiona własne.
Angisztos (gr. końcówka os). Uwzględniając rozbieżności występujące w wajnachskich dialektach, polegające na zamiennym stosowaniu spółgłosek u, i w tych samych wyrazach, można przypuszczać, że źródłosłów etnonimu Ingusz pochodzi właśnie od tego imienia lub inguskiej nazwy wsi Anguszt (Onguszt).
Antas (z gr. końcówką as). Imię Ant było popularne wśród Wajnachów w XIX wieku (jak zauważył A.Ł. Zissermann).
Arsakes (z gr. końcówką es) - w greckiej pisowni oznacza wajnachskie imię Arsak, Orsak, pochodzące od ars, ors - "zalesiona góra, las" z wykorzystaniem antroponimicznego przyrostka ka.
Arsewachos (z gr. końcówką os). Arsewacha odpowiada współczesnemu wajnachskiemu irse wacha - "żyjący szczęśliwie". Podobną wymowę nosi imię Dukchawacha - "długowieczny".
Baksat; wajnachski Baksag - "prawdziwy człowiek", "człowiek współczesny".
Gaos (z gr. końcówką os) pochodzi od wajnachskiego imienia Ga, występującego często w rosyjskich dokumentach z XIX wieku.
Gołas (z gr. końcówką as) - pochodzi od wajnachskiego imienia Goła, obecnie także używanego przez Wajnachów.
Dadakos, Dadagos (z gr. końcówką os) - imiona i nazwiska: Dadak, Dadakch, Dadagow, Dadakow są używane do dziś.
Daos (z gr. końcówką os) odpowiada starowajnachskiemu imieniu Da, pochodzącemu od da - "ojciec, właściciel".
Łamachos (z gr. końcówką os) - od łam - "góra" z przyrostkiem ch.
Midachos (z gr. końcówką os) - to imię własne pochodzi od przytoczonego powyżej etnonimu Madachoj - Medianin.
Pharmata - odpowiada nazwie miejscowości w Czeczeno-Inguszetii. Pharmat dosłownie oznacza "mistrz, miejsce". Jednakże Pharmat może oznaczać także "mistrzów plemienia", "lud mistrzów". Możliwy jest też związek z bohaterem starożytnego mitu o Prometeuszu, wymaga jednak rzetelnego uzasadnienia. Można tylko dodać, że Prometeusz nauczył ludzi sztuki rzemiosła i posługiwania się ogniem.
Istnieje cały szereg innych przykładów imion własnych świadczących o tym, że w środowisku sarmackim ludność wajnachskojęzyczna stanowiła liczną populację. Ich przekonywający charakter świadczy, że wajnachskojęzyczne ludy w epoce sarmackiej żyły nie tylko w górach, ale i na rozległych terytoriach równiny przedkaukaskiej.
Jednakże materiały językoznawcze dotyczące historii starożytnych Wajnachów jeszcze do niedawna były niedostępne, ponieważ znajdowały się na indeksie. Wspomnijmy choćby o aresztowaniu i zlikwidowaniu całego nakładu książki doktora nauk filozoficznych K.Z. Czokajewa Jazyk i istoria Wajnachow, wydanej w Groznym w 1997 roku.
Przedstawione opracowanie nie stanowi naturalnie pełnego i nie budzącego wątpliwości obrazu etnicznej historii Północnego Kaukazu w epoce sarmackiej. By zrealizować ten ambitny cel, niezbędne jest wykorzystanie wyników badań archeologicznych, antropologicznych oraz szczegółowa analiza dostępnych źródeł pisanych. Bez wątpienia jest to zadanie dla historyka, a nie dla filologa.
W związku z upowszechnionym w pracach historycznych tradycyjnym poglądem na temat etnicznych różnic pomiędzy ludnością gór a Sarmatami zamieszkującymi równiny, uważam za stosowne powołanie się na jedno antyczne źródło, bezpośrednio związane z rozpatrywanym zagadnieniem. Otóż myślę o wiadomościach zaczerpniętych z dzieła Geographika wybitnego pisarza starogreckiego Strabona. W swoim wiekopomnym dziele Strabon pisze między innymi: "Równinę Iberyjską (Iberia , Iweria - Gruzja) zamieszkuje pokojowo usposobiona ludność zajmująca się uprawą roli. Ubierają się na ormiańską lub medyjską modłę. Górzysty kraj naprzeciwko zajmują ludzie prostego stanu i wojownicy, żyjący według scytyjskich i sarmackich obyczajów, którzy są ich sąsiadami i krewnymi. Oni także zajmują się rolnictwem. W przypadku jakiegokolwiek zagrożenia wystawiają po kilkudziesięciu wojowników, zarówno ze swojego środowiska, jak i spośród Scytów i Sarmatów".
Przedstawieni przez Strabona górale, północni sąsiedzi Gruzinów, zostali opisani jako: żyjący zgodnie z obyczajami Scytów i Sarmatów; byli ich sąsiadami i krewnymi; żyli w sojuszu wojennym, co jest zgodne z analizowanym przez nas materiałem lingwistycznym. Warto podkreślić, że idee łączące starożytnych Wajnachów z Sarmatami, dawno zostały opisane przez wybitnych znawców Kaukazu (K.P. Patkanowa, N.J. Marra, J.A. Dżawachiszwili, S.T. Jeremiana), jednakże ich badania zostały w okresie powojennym całkiem zignorowane.
Powrót na górę